Wykorzystanie leczniczych właściwości produktów naturalnych i ziół w stomatologii

Arnika górska

Arnika górska (Arnica montana L.) jest rośliną chronioną. W Polsce jest dość rzadko spotykana, głównie w Karkonoszach. Surowcem leczniczym są główki kwiatowe, które zawierają wiele różnych związków, m.in. olejek eteryczny, triterpeny, flawonoidy i laktony (48-51). Preparaty z arniki są wykorzystywane głównie ze względu na właściwości antyseptyczne, przeciwzapalne, przeciwbólowe, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. Nasilają przepływ krwi, ułatwiają ziarninowanie, przyspieszają resorpcję krwiaków, ograniczają stany zapalne (48-51). W stomatologii działanie przeciwzapalne oraz ściągające arniki jest wykorzystywane w terapii zapaleń dziąseł oraz przy leczeniu aft (52, 53). Roślina ta wchodzi w skład preparatów Dentosept i Dentosept A. Są to preparaty do płukania jamy ustnej na bazie składników naturalnych, zawierających oprócz arniki jeszcze tymianek czy szałwię lekarską. Mają właściwości przeciwbakteryjne, przeciwzapalne i ściągające (54, 55). Stosowane są przy Gingivitis oraz pomocniczo w parodontozie (56). Ponadto Dentosept i Dentosept A hamują rozwój bakterii beztlenowych (57). Preparaty te mogą być stosowane zarówno w leczeniu, jak i w profilaktyce schorzeń jamy ustnej.

Czosnek

Czosnek (Allium sativum L.) swoje działanie prozdrowotne zawdzięcza licznym substancjom aktywnym, z których główną jest allicyna. Ma ona silne właściwości przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze (58). Stosowanie płukanki z wyciągiem z tej rośliny zmniejsza ilość bakterii próchnicotwórczych w ślinie. Szczególną aktywność wykazuje względem Streptococcus mutans (59).

Sprawdź inne artykuły z kategorii BADANIA INTERDYSCYPLINARNE.

Ponadto czosnek świetnie sobie radzi w terapii infekcji grzybiczych. Jest antagonistą grzybów Candida, Saccharomyces i Pichia. Potwierdzono, że stosowanie wyciągów z czosnku zmniejsza częstość występowania schorzeń jamy ustnej, dlatego korzystne jest regularne ich spożywanie. Przygotowanie płukanki polega na pokrojeniu i zmiażdżeniu pięciu ząbków czosnku, a następnie zalaniu ich zimną, przegotowaną wodą. Po odczekaniu 2-3 godzin można rozpocząć kurację, płucząc usta (60).

Wiele artykułów przedstawiało już korzyści płynące ze stosowania rumianku, mięty, szałwii lekarskiej oraz aloesu, jednak ze względu na ich powszechną dostępność i dobroczynne właściwości w terapii schorzeń jamy ustnej nie sposób pominąć ich w niniejszej pracy.

Rumianek rzymski

Rumianek rzymski, inaczej rumian szlachetny (Chamaemelum nobile L., Anthemis nobilis L.) występuje obecnie w całej Europie, Australii i Ameryce Północnej. Surowcem ziołowym są kwiaty zebrane na początku okresu kwitnienia. Głównym związkiem leczniczym rumianku jest olejek eteryczny, zawierający estry nadające mu kwiatowo-owocowy zapach. Roślina ta wykazuje właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze oraz przeciwbólowe. Okład z rumianku działa przeciwobrzękowo, pomaga w terapii oparzeń, wspomaga procesy gojenia. Koszyczki rumianku zalewamy wrzątkiem i po kwadransie powoli pijemy, płucząc usta. Napary z rumianku wykorzystuje się do stosowania zewnętrznego w leczeniu miejscowych stanów zapalnych jamy ustnej oraz w przypadku paradontozy (61, 62, 63).

Mięta pieprzowa

Mięta pieprzowa (Mentha piperita) – z liści tej rośliny otrzymuje się olejek miętowy, którego głównym składnikiem jest mentol (64, 65). Lewoskrętny izomer tego związku odpowiada za charakterystyczny zapach i smak tego olejku (66). Mięta wykazuje działanie bakteriobójcze, znieczulające i przeciwzapalne. Wpływa na receptory zimna, powodując chłodzenie zmienionej zapalnie tkanki (64, 65). Często znajduje się w produktach służących do higieny jamy ustnej, takich jak pasty czy płukanki oraz w środkach antyseptycznych stosowanych w leczeniu i profilaktyce schorzeń jamy ustnej. Zawdzięcza to swoim właściwościom odświeżającym, przeciwgrzybiczym oraz bakteriobójczym. Sharma i wsp. wykazali, że Listerine z dodatkiem olejku miętowego działał lepiej u pacjentów z chorobą przyzębia niż sam preparat Listerine (67).

Szałwia lekarska

Szałwia lekarska (Salvia officinalis) – już od czasów starożytnych znana jest jako zioło lecznicze. Działania prozdrowotne liścia szałwii wynikają z obecności olejku eterycznego, który zawiera flawonoidy, garbniki, fenolokwasy oraz di- i triterpeny. Wykazuje efekt antyseptyczny, przeciwzapalny i ściągający. Diterpeny znajdujące się w tej roślinie wykazują działanie przeciwwirusowe (68, 69). Szałwia lekarska znalazła zastosowanie w stomatologii jako środek odkażający i bakteriobójczy. Wykorzystuje się ją między innymi do płukania jamy ustnej przy pleśniawkach, w ropnym zapaleniu dziąseł i przyzębia, a także pomocniczo w zakażeniach paciorkowcami (70). Przygotowanie naparu z szałwii polega na zalaniu wrzątkiem jednej łyżeczki suszonych liści i parzeniu ich przez około 15 minut. Następnie należy odcedzić wywar i po ostudzeniu płukać jamę ustną około 5-6 razy dziennie. Nie należy stosować płukanki dłużej niż cztery tygodnie. Minimalizujemy w ten sposób ryzyko wystąpienia działań niepożądanych, takich jak: zawroty głowy, nudności, wymioty, częstoskurcz serca czy uderzenia gorąca (71).

Aloes

Aloes (Aloe arborescens Mill) wykorzystywany jest do celów medycznych najczęściej w postaci oleju aloesowego. Dobrze wpływa na regenerację tkanek, ponadto ma działanie przeciwzapalne i przeciwbakteryjne. Zawiera dużo witamin, kwasów organicznych oraz soli mineralnych. W stomatologii może być wykorzystywany jako dodatek past do mycia zębów, szczególnie przy problemie nadwrażliwości (48, 19, 72).

Podsumowanie

W dobie intensywnych badań zmierzających do odkrycia nowych związków, które można wykorzystać w leczeniu, nie powinniśmy zapominać o naturalnych, znanych od wieków substancjach pochodzenia roślinnego. Zioła, jako źródło naturalnych substancji terapeutycznych, stosowane są zarówno w profilaktyce, jak i w leczeniu chorób jamy ustnej i zębów. Warto jednak podkreślić, że fitoterapeutyki, choć cenne, nie są w stanie poradzić sobie ze wszystkimi schorzeniami spotykanymi w jamie ustnej. Fitoterapia będzie przydatna w leczeniu przewlekłych schorzeń, w których leki syntetyczne nie są dobrze tolerowane. Zioła znajdują zastosowanie głównie w profilaktyce. Mogą być używane przez długi czas, nie powodują uzależnień i rzadko wywołują reakcje alergiczne. Działają delikatnie, ale skutecznie. Nie zastąpią one jednak specjalistycznego leczenia stomatologicznego i regularnych wizyt kontrolnych u dentysty.

Adriana Zysk, Izabela Migdał – studentka III roku Oddziału Stomatologicznego, Wydz. Lekarsko-Dentystycznego SUM
dr n. med. Irena Zalewska – Katedra Stomatologii Zachowawczej z Endodoncją w Bytomiu, SUM

Piśmiennictwo

1. Lamer-Zarawska E., Kowal-Gierczak B., Niedworok J. (red.): Fitoterapia i leki roślinne. Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa 2007.
2. Spyrka A.: Panacea. lip-wrz 2010, 3 (32), 10-12.
3. http://www.himavanti.org/pl/c/uzdrawianie/ziololecznictwo-fitoterapia-zielarstwo-rosliny-lecznicze-czyli-ziola-w-terapii-i-leczeniu
4. Bomdyal R.S., Shah M.U., Doshi Y.S. et al.: Antibacterial activity of curcumin (turmeric) against periopathogens – An in vitro evaluation. „Journal of Advanced Clinical and Research Insights”, 2017, 4 (6), 175-180.
5. Huang L.L., Zhang J., Song T.Z. et al.: Antifungal curcumin promotes chitin accumulation associated with decreased virulence of Sporothrix schenckii. „International Immunopharmacology”, 2016, 34, 263-270.
6. Tang W., Du M., Zhang S. et al.: Therapeutic effect of curcumin on oral diseases: A literature review. „Phytotherapy Research.”, 2020, 1-9.
7. Sahlan M., Ardiellaputri A.P., Hermasnyah H. et al.: Anti oral biofilm mouthwash nanoemulsion containing extract propolis and curcumin. In AIP Conference Proceedings. AIP Publishing LLC, 2018.
8. Chatterjee A., Debnath K., Rao N.K.H.: A comparative evaluation of the efficacy of curcumin and chlorhexidine mouthrinses on clinical inflammatory parameters of gingivitis: a double-blinded randomized controlled clinical study. „J Indian Soc Periodontol.”, 2017, 21 (2), 132-137.
9. Singh A., Sridhar R., Shrihatti R. et al.: Evaluation of turmeric chip compared with chlorhexidine chip as a local drug delivery agent in the treatment of chronic periodontitis: a split mouth randomized controlled clinical trial. „J Altern Complement Med.”, 2018, 24 (1), 76-84.
10. Kaur S., Sharma R., Sarangal V. et al.: Evaluation of anti-inflammatory effects of systemically administered curcumin, lycopene and piperine as an adjunct to scaling and root planing: a clinical study. „Ayu.”, 2017, 38 (3-4), 117-121.
11. Fadus M.C., Lau C., Bikhchandani J. et al.: Curcumin: An age-old anti-inflammatory and anti-neoplastic agent. „Journal of Traditional and Complementary Medicine”, 2017, 7 (3), 339-346.
12. Balch P., Balch J.: Prescription for Nutritional Healing. Wyd. Avery Publishing, wyd. 3, 2000, 94.
13. http://www.asianonlinerecipes.com/herbs-health/clove-healing-properties.php
14. Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Farmakopea Polska X., Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, Warszawa 2014.
15. Szewczak M.: Co ma piernik… do dentysty. „Pochodnia”, mar 2010, 3 (870).
16. http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/3314
17. Kędzia A., Ziółkowska-Klinkosz M., Kusiak A. et al.: The activity in vitro of cinnamon oil (Oleum Cinnamomi) against yeastlike fungi. „Post Fitoter”, 2015, 1, 16.
18. Chaudhari L.K., Jawale B.A., Sharma S. et al.: Antimicrobial activity of commercially available essential oils against Streptococcus mutans. „J Contemp Dent Pract”, 2012, 13, 1, 71.
19. Kozłowski Z., Bruziewicz-Mikłaszewska B., Konopka T. et al.: Using a halitometer to verify the symptoms of halitosis. „Adv. Clin. Exp. Med.”, 2007, 16, 411-416.
20. Lee P.P., Mak W.Y., Newsome P.: The aetiology and treatment of oral halitosis: an update. „Hong Kong Med. J.”, 2004, 10, 414-418.
21. Sieroń R.: Uprawa ziół – dobry pomysł na biznes. „Retrieved April”, 16, 2020 [dostęp online] https://www.sodr.pl/swietokrzyski-portalrolny/aktualnosci/Uprawa-ziol-dobry-pomysl-na-biznes/idn:543#top
22. Kędzia A., Ziółkowska-Klinkosz M., Lassmann Ł. et al.: Wrażliwość na olejek tymiankowy (Oleum Thymi) bakterii mikroaerofilnych wyizolowanych z zakażeń jamy ustnej. „Post Fitoter”, 2013, 3, 159.
23. Nowak G., Nawrot J.: Surowce roślinne i związki naturalne stosowane w chorobach układu oddechowego. „Herba Polonica”, 2009, 55 (4), 178-213.
24. Lis A.: Olejki tymiankowe. „Aromaterapia”, 2003, 9 (3/4), 5-13.
25. Jędrzejko K.: Rośliny i surowce aromatyczne. „Aromaterapia”, 2006, 2, 11-16.
26. Kulisić, T., Radonić, A., Miloš, M. „ItalJ Food Sci”, 2005, 17 (3), 315-319.
27. de Castro R.D., de Souza T.M., Bezerra L.M. et al.: Antifungal activity and mode of action of thymol and its synergism with nystatin against Candida species involved with infections in the oral cavity: an in vitro study. „BMC Complement Alternative Med.”, 2015, 15, 417.
28. Kołodziejska J., Berner-Strzelczyk A., Piechota-Urbańska M.: Zastosowanie ekstraktu z tymianku w recepturze hydrożeli stomatologicznych wytworzonych na bazie Carbopoli. „Polimery w Medycynie”, 2009, 39, 2, 31-38.
29. Almas K., Dahlan A., Mahmoud A.: Propolis as a natural remedy: An update. „Saudi Dental J”, 2001, 13, 45-9.
30. Park Y.K., Alencar S.M., Aguiar C.L.: Botanical origin and chemical composition of Brazilian propolis. „J Agric Food Chem”, 2002, 50, 2502-6.
31. Zabaiou N., Fouache A., Trousson A. et al. : Biological properties of propolis extracts: Something new from an ancient product. „Chem Phys Lipids.”, 2017, 207 (Pt B), 214-22.
32. Ghisalberti E.L.: Propolis: a review. „Bee World”, 1979, 60, 59-84.
33. Burdock G.A.: Review of the biological properties and toxicity of bee propolis (propolis). „Food Chem Toxicol”, 1998, 36, 347-63.
34. Felitti R.: Propóleo en Odontología. Usos y aplicaciones. „Actas Odontológicas (Publicación discontinuada)”, 2014, 11 (1), 30-7.
35. Koo H., Rosalen P.L., Cury J.A. et al. Effect of a new variety of Apis mellifera propolis on rmutans streptococci. „Curr Microbiol”, 2000, 41,192-6.
36. Shalaby H.K., Morsy S.M.: Evaluation of adjunctive effect of daily dietary supplements with omega 3 and propolis to non-surgical periodontal therapy: Randomized Clinical Trial. „Egyptian Dental Journal.”, 2019, 65, 3543-53.
37. Gebaraa E.C., Pustiglioni A.N., de Lima L.A. et al.: Propolis extract as an adjuvant to periodontal treatment. „Oral health & preventive dentistry”, 2003, 1 (1), 29-35.
38. Martins R.S., Péreira E.S. Jr., Lima S.M. et al.: Effect of commercial ethanol propolis extract on the in vitro growth of Candida albicans collected from HIV-seropositive and HIV-seronegative Brazilian patients with oral candidiasis. „J. Oral Sci.”, 2002, 44 (1), 41-48.
39. Santos V.R., Gomes R.T., de Mesquita R.A. et al. : Efficacy of Brazilian propolis gel for the management of denture stomatitis: a pilot study. „Phytother. Res.”, 2008, 22 (11), 1544-1547.
40. Parolia A., Thomas M.S., Kundabala M. et al.: Propolis and its potential uses in oral health. „International Journal of Medicine and Medical Sciences”, 2010, 2 (7), 210-215.
41. Nejat S., Pirbaluti A.G., Yazdani M. et al.: In Vivo Antifungal Activity of Some Medical Herbs and Propolis against Fungal pathogens Associated with Ringworm. International Conference on Chemical, Environmental and Biological Sciences (CEBS-2015) 2015, March 18-19, Dubai (UAE).
42. Ikeno K., Ikeno T., Miyazawa C.: Effects of Propolis on Dental Caries in Rats. „Caries Res”, 1991, 25, 347-51.
43. Ruspita I.: The effect of propolis toward glucosyltransferase enzym activity and the growth of Streptococci mutans. Thesis, Yogyakarta: Pascasarjana Universitas Gadjah Mada; 2001.
44. Chung F.L., Schwartz J., Herzog C.R. et al.: Tea and cancer prevention: studies in animals and humans. „J Nutr”, 2003, 133 (10), 3268S-74S.
45. Venkateswara B., Sirisha K., Chava V.K.: Green tea extract for periodontal health. „J Indian Soc Periodontol”, 2011, 15, 18.
46. Nugala B., Namasi A., Emmadi P. et al.: Role of green tea as antioxidant in periodontal disease: the Asian paradox. „J Indian Soc Periodontol”, 2012, 16, 313.
47. Ning Y., Ling J., Wu C.D.: Synergistic effects of tea catechin epigallocatechin gallate and antimycotics against oral Candida species. „Arch Oral Biol”, 2015, 60, 1565.
48. Jędrzejko K.: Zarys wiedzy o roślinach leczniczych. Śląski Uniwersytet Medyczny, Katowice 1997.
49. Kohlmünzer S.: Farmakognozja. Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa 1993.
50. Pawłowicz J.: Rola roślin w stomatologii. Cz. II. „Wiad Ziel”, 1992, 34 (2), 11-12.
51. Koo H., Gomes B.P., Rosalen P.L. et al.: In vitro antimicrobial activity of propolis and Arnica montana against oral pathogens. „Arch Oral Biol”, 2000, 45 (2), 141-8.
52. Willuhn G.: Arnica montana L. – Porträt einer Arzneipflanze. „Pharm Ztg”, 1991, 136, 2453-68.
53. ESCOP Monographs. European Scientific Cooperative in Phytotherapy. Arnicae flos. Wyd. 2, Thieme, New York 2003, 43-7.
54. Kalemba D.: Przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze właściwości olejków eterycznych. „Post. Mikrobiol.”, 1998, 38, 185-203.
55. Yousef R.T., Taiwil G.: Antimicrobial Activity of Volatile Oils. „Pharmazie.”, 1980, 11, 698-701.
56. Baricevic D., Sosa S., Della-Loggia R. et al.: Topical anti-inflammatory activity of Salvia officinalis L. leaves: the relevance of ursolic acid. „J. Ethnop.”, 2001, 75, 123-132.
57. Kędzia A.: Działanie Dentoseptu na bakterie beztlenowe wyizolowane z kieszonek dziąsłowych. „Czas. Stomat.”, 2000, LIII, 479-484.
58. Lutomski J.: Fascynacja czosnkiem – wczoraj i dziś. „Post Fitoter”, 2001, 5, 4.
59. Ross Z.M., O´Gara E.A., Hill D.J. et al.: Antimicrobial properties of garlic oil against human enteric bacteria: evaluation of methodologies and comparison with garlic oil sulfides and garlic powder. „App Environ Microbiol”, 2001, 67, 475.
60. Kim J.W., Kyung K.H.: Antiyeast activity of heated garlic in the absence of alliinase enzyme action. „J Food Sci”, 2003, 68, 5, 1766.
61. Mayer T., Pioch T., Duschner H. et al.: Dentinal adhesion and histomorphology of two dentinal bonding agents under the influence of eugenol. „Quintessence Int”, 1997, 28, 57-62.
62. Singh O., Khanam Z., Srivastava M.K.: Chamomile (Matricaria chamomilla L.): An overview. „Pharmacogn Rev”, 2011, 5, 82-95.
63. Pirzad A., Alyari M.R., Shaliba S. et al. „J Agron.”, 2006, 5, 451-455.
64. Tassou C.C., Drosinos E.H., Nychas G.J. „J Appl Bacteriol”, 1995, 78, 593-60.
65. Samber N., Khan A., Varma A. et al. „Pharm Biol.”, 2015, 53, 601-611.
66. Eacles R., Jaward M.S., Morris S.: The effect of oral administration of (–) menthol on nasal resistance to airflow and nasal sensation of airflow in subject surfering from nasal congestation associated with the common col. „J. Pharm. Pharmacol.”, 1990, 42, 652-654.
67. Sharma N., Charles C.H., Lunch M.C. et al.: Adjunctive benefit of an essential oil-containing mouthrinse in reducing plaque and gingivitis in patients who brush and floss regularly. A six-month study. „J. Am. Dent. Assoc.”, 2004, 135, 496-504.
68. Woźniak M., Ostrowska K., Szymański Ł. et al.: Aktywność przeciwrodnikowa ekstraktów szałwii i rozmarynu. „Żywność. Nauk. Technologia. Jakość”, 2009, 4 (65), 133-141.
69. Miura K., Kikuzaki H., Nakatani N.: Apianane terpenoids from Salvia officinalis. „Phytochemistry”, 2001, 58, 1171-1175.
70. Rodrigues M.R., Kanazawa L.K., das Neves T.L. et al.: Antinociceptive and anti-inflammatory potential of extract and isolated compounds from the leaves of Salvia officinalis in mice. „Ethnopharmacol”, 2012, 139, 519-526.
71. https://myecobrush.pl/blog/naturalne-plukanki-w-higienie-jamy-ustnej
72. Matławska I.: Farmakognozja. Wyd. Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu, Poznań 2005.