Wykorzystanie leczniczych właściwości produktów naturalnych i ziół w stomatologii

TITLE: The use of healing properties of natural products and herbs in dentistry
STRESZCZENIE: Artykuł przedstawia zalety, właściwości i możliwości terapeutyczne roślin oraz preparatów naturalnych w aspekcie ich wykorzystania w stomatologii. Wskazuje, że substancje pochodzenia roślinnego mogą z powodzeniem wspomagać leczenie konwencjonalne lub służyć jako alternatywa dla preparatów syntetycznych. W pracy zaprezentowano przydatność ziołolecznictwa w schorzeniach jamy ustnej na przykładach wyszczególnionych gatunków roślin.
SŁOWA KLUCZOWE: ziołolecznictwo, medycyna naturalna
SUMMARY: The paper presents advantages, healing properties and therapeutic possibilities of selected plants and natural products used in dentistry. It demonstrates the usefulness of herbal medicine as an alternative for synthetic formulas and also as a support for conventional treatment. The article describes the chosen plant species and their application in particular oral diseases.
KEYWORDS: herbal medicine, natural medicine

Korzystny wpływ roślin na ludzki organizm jest znany i wykorzystywany od wieków. Wiele dziedzin medycyny korzysta z dobrodziejstw natury, w tym także stomatologia. Na rynku znaleźć można wiele leków i preparatów na bazie produktów roślinnych. Naturalne substancje pochodzenia roślinnego są alternatywą dla konwencjonalnych leków.

Celem pracy było przedstawienie najważniejszych właściwości leczniczych oraz sposobów wykorzystania substancji naturalnych w stomatologii. Opisano właściwości naturalnych ekstraktów pozyskanych z roślin: kurkumy, goździków, cynamonu, tymianku, propolisu, zielonej herbaty, arniki, czosnku, rumianku, mięty, szałwii oraz aloesu. Preparaty zawierające ekstrakty roślinne mogą stanowić alternatywę dla formuł syntetycznych lub działać wspomagająco podczas terapii konwencjonalnymi środkami przeciwbakteryjnymi czy przeciwgrzybiczymi.

W dzisiejszych czasach rośnie zainteresowanie naturalnymi metodami leczenia, a pacjenci coraz chętniej zgłębiają wiedzę dotyczącą fitoterapii. W odpowiedzi na zwiększone zainteresowanie – na rynku pojawiają się nowe leki i preparaty, których skład oparty jest na ekstraktach roślinnych. Obecny trend uwidocznił się także w stomatologii. W walce z chorobami jamy ustnej doceniane są właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i ściągające roślin.

Ziołolecznictwo, inaczej fitoterapia, to termin z pogranicza medycyny i farmacji. Ten dział nauki zajmuje się wyrobem leków ziołowych z naturalnych lub przetworzonych surowców oraz badaniem ich skuteczności w profilaktyce i leczeniu chorób. Europejskie Zrzeszenie do Spraw Fitoterapii definiuje leki roślinne jako wyroby medyczne, których składnik czynny stanowią rośliny lecznicze, ich części i substancje z nich pochodzące lub połączenie powyższych w formie przetworzonej. W Polsce definicja ta obejmuje wszystkie przetwory apteczne i preparaty lecznicze zawierające surowce zielarskie – bez względu na to, czy są one składnikiem o decydującym działaniu, czy jedynie substancją pomocniczą. Leki te określane są też na podstawie kryterium ilościowego – powinny zawierać co najmniej 60% substancji naturalnego pochodzenia (1-3).

Kurkumina

Kurkumina jest głównym polifenolem znajdującym się w kurkumie (Curcuma longa L.) (4). Znalazła szerokie zastosowanie w przemyśle farmaceutycznym, ponieważ posiada właściwości przeciwzapalne, przeciwnowotworowe, przeciwdrobnoustrojowe, przeciwcukrzycowe, antyoksydacyjne oraz przeciwreumatyczne. W stomatologii ważne są jej zdolności przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. Badania, które przeprowadzili Haung i wsp., wykazały, że kurkumina, naruszając integralność ściany komórkowej Candida albicans, indukuje ich apoptozę, ograniczając w ten sposób grzybicę jamy ustnej (5). Kurkumina jest najczęściej stosowana miejscowo w jamie ustnej w formie płukanek, żeli, past do zębów lub tabletek o przedłużonym uwalnianiu. W badaniach klinicznych pacjentom ze stwierdzonym zapaleniem przyzębia podawano kurkuminę jako element terapii uzupełniającej po zabiegach skalingu i kiretażu, aby zapobiec nawrotom choroby i utrwalić efekt leczenia (4 -10). W badaniu, które przeprowadzili Chatterjee i wsp., płukano kieszonki przyzębne pacjentów z przewlekłym zapaleniem przyzębia 1-proc. roztworem kurkuminy. Wyniki dowiodły, że skutecznie hamuje ona zapalenie przyzębia (8). Singh i wsp. porównali natomiast działanie kurkuminy z chlorheksydyną u pacjentów ze stwierdzonym przewlekłym zapaleniem przyzębia. Substancje te były podawane w postaci chipów o przedłużonym uwalnianiu do kieszonek przyzębnych jako leki wspomagające po zabiegach skalingu i rootplaningu. Dla obu środków wyniki były porównywalne: zmniejszyła się głębokość kieszonek (PD) dziąsłowych, znacznie poprawiał się kliniczny poziom przyczepu, a wartości wskaźników płytki nazębnej (PLI) i dziąseł (GI) uległy znacznej poprawie. Ponadto kurkumina wykazuje bardzo niewiele skutków ubocznych, a jej koszt jest niewielki w porównaniu z chlorheksydyną, chociaż to chlorheksydyna uważana jest za złoty standard. W świetle wyników przedstawionych badań kurkumina wydaje się być obiecującą alternatywą w leczeniu przewlekłego zapalenia przyzębia (9). Kaur i wsp. oceniali wpływ kurkuminy podawanej ogólnoustrojowo w leczeniu zapalenia dziąseł po zabiegu SRP (oczyszczenia złogów kamienia podddziąsłowego i wygładzenia powierzchni korzenia). Stwierdzili, że wskaźniki PLI, GI oraz PD wyraźnie polepszyły się po 21 dniach nieprzerwanej kuracji (10). Powyższe badania dowiodły, że zarówno miejscowe, jak i systemowe stosowanie kurkuminy poprawia stan przyzębia. Pojedyncze przypadki działań niepożądanych w wyniku stosowania kurkuminy zwykle wynikają z jej przedawkowania. Mogą to być: pokrzywka, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, kontaktowe zapalenie skóry czy zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych (11). Przed zaleceniem stosowania preparatów z kurkuminą należy upewnić się, czy pacjent nie jest na nią uczulony.

Goździk

Goździki (Flos Caryophylli) są zasuszonymi, nierozwiniętymi jeszcze pąkami kwiatów wiecznie zielonego drzewa goździkowego rosnącego w klimacie tropikalnym, głównie w krajach afrykańskich i azjatyckich. Zamknięte pąki kwiatowe zbierane są bezpośrednio przed kwitnieniem, a następnie suszone i odymiane, dzięki czemu zyskują ciemnobrunatną barwę. Goździki swój piekący smak zawdzięczają olejkowi znajdującemu się w pąkach. Znajdują zastosowanie w medycynie chińskiej, indyjskiej, a także w medycynie zachodniej. Ich działanie określić można jako lekko znieczulające i antyseptyczne (12, 13). Za specyficzny zapach goździków odpowiada zawarty w nich eugenol, który znalazł szerokie zastosowanie w stomatologii. Występuje w postaci bezbarwnej, oleistej cieczy. W połączeniu z tlenkiem cynku służy do leczenia próchnicy głębokiej. Eugenol blokuje przewodzenie impulsów nerwowych, dzięki czemu uzyskuje się redukcję dolegliwości bólowych. Tlenek cynku z eugenolem jest także wykorzystywany jako wypełnienie tymczasowe ubytku. Podczas jego stosowania mogą zdarzać się jednak alergie, podrażnienia tkanek, a także przebarwienia zębiny. Stwierdzono jego niekorzystny wpływ na proces polimeryzacji materiałów na bazie żywic takich jak, np. kompozyty światłoutwardzalne. W endodoncji antyseptyczne działanie eugenolu wykorzystywane jest w preparatach używanych do ostatecznego wypełniania kanałów korzeniowych. U małych pacjentów ze stwierdzoną próchnicą zębów mlecznych służyć może jako strącalnik przy lapisowaniu – impregnacji tkanek twardych zęba azotanem srebra. Eugenol razem z tlenkiem cynku wykorzystywany jest również w protetyce podczas produkcji mas wyciskowych. Z kolei w chirurgii przyzębia – eugenol bywa składnikiem opatrunków (14-16).

Cynamon

Cynamonowiec cejloński (Cinnamomum zeylanicum) jest drzewem, w którego korze i liściach znajduje się olejek cynamonowy. Jego ilość w poszczególnych częściach rośliny nie jest taka sama. Kora zawiera więcej aldehydu cynamonowego, a olejek uzyskany z liści ma więcej eugenolu. Olejek cynamonowy wykazuje działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne oraz przeciwdrobnoustrojowe. Znalazł on zastosowanie w stomatologii przy leczeniu zapalenia dziąseł oraz próchnicy (17). Badania Chudhariego i wsp. dowiodły, że olejek cynamonowy wykazuje najsilniejsze właściwości hamujące wobec bakterii próchnicotwórczych z rodzaju Streptococcus mutans spośród wszystkich olejków eterycznych (18). Cynamon charakteryzuje się także doskonałym efektem przeciwgrzybiczym. Szczególnie wrażliwe są szczepy Candida albicans, które są główną przyczyną kandydozy jamy ustnej. Kędzia i wsp. przeprowadzili badania wrażliwości 18 szczepów grzybów z rodzaju Candida albicans na olejek cynamonowy. Wykazano, że stężenie <0,06-0,12 mg/ml ograniczyło aktywność trzech szczepów, a stężenie 0,25 mg/ml zahamowało rozwój pozostałych piętnastu gatunków (17). Ponadto cynamon jest wykorzystywany jako lek pochodzenia naturalnego w leczeniu halitozy, czyli nieprzyjemnego zapachu z jamy ustnej (19). Wywodzący się z Brazylii sposób stosowania polega tu na płukaniu ust wywarem z liści lub z kory cynamonowca (20).

Tymianek

Tymianek pospolity (Thymus vulgaris), inaczej macierzanka lub tymian, jest rośliną wywodzącą się z rejonów Morza Śródziemnego, obecnie występującą też na innych terenach. Największe na świecie uprawy tymianku znajdują się w Chinach, Egipcie i Indiach, natomiast w Unii Europejskiej głównym producentem tego zioła jest Polska (21). Składnikiem odpowiadającym za bakteriobójcze działanie macierzanki jest tymol. Wykazuje on aktywność przeciwko pałeczkom Gram-dodatnim Rothia dentocariosa, a także wobec Gram-ujemnych Actinomyces actinomycetemcomitans (22). Jego właściwości antybakteryjne znalazły zastosowanie w medycynie przy infekcjach gardła oraz w stomatologii w leczeniu chorób jamy ustnej (23). Olejek tymiankowy dzięki swoim właściwościom dezynfekującym dodawany jest do preparatów służących do higieny jamy ustnej – past do mycia zębów oraz płukanek, np. Dentosept, Listerine, Salviasept, Mucosit (24, 25). Ponadto tymol wchodzi w skład tymczasowego wypełnienia stomatologicznego – Thymodentin (26).

Kup prenumeratę czasopisma „TPS – Twój Przegląd Stomatologiczny” na dlaspecjalistow.pl.

Tymianek znalazł również zastosowanie w leczeniu kandydozy jamy ustnej. Badania de Castro i wsp. dowiodły, że hamuje on grzyby chorobotwórcze z rodziny Candida, takie jak: Candida albicans, Candida krusei, Candida tropicalis. Autorzy dowiedli, że tymol wiąże ergosterol znajdujący się w błonie komórkowej, przez co nadmiernie zwiększa przepuszczalność jonów, a to z kolei prowadzi do śmierci komórki. Ponadto badania pokazały, że połączenie tymolu i nystatyny w leczeniu kandydozy daje synergistyczny efekt hamujący. Dodatek wyciągu z tymianku do tego leku pozwala zmniejszyć skutki niepożądane jego stosowania oraz ograniczyć rozwój oporności na leki przeciwgrzybicze. W schorzeniach jamy ustnej ten środek leczniczy przyjmuje się najczęściej w postaci zawiesiny sporządzonej z proszku i wody. Preparat należy jak najdłużej trzymać w ustach przed połknięciem, gdyż jego bezpośredni kontakt z miejscem objętym kandydozą przynosi najlepsze efekty (27).

Wyciąg glikolowy z tymianku jest stosowany w hydrożelach stomatologicznych, ponieważ posiada właściwości przeciwzapalne oraz ściągające. Hydrożele to struktury o budowie podobnej do tkanek, dlatego są dobrymi nośnikami leków. Mogą być także stosowane jako opatrunki oraz materiały stomatologiczne. Kołodziejska, Berner-Strzelczyk i Piechot-Urbańska prowadziły badania nad hydrożelami zawierającymi niesteroidowy lek przeciwzapalny oraz glikolowy ekstrakt z tymianku. Dowiodły, że najefektywniejszym podłożem okazał się Carbopol 971P NF. Wykazywał on najwyższą efektywność farmakologiczną, gdyż na nim najszybciej uwalniany był ibuprofen sodowy oraz ekstrakt z tymianku (28).

Propolis

Propolis jest substancją naturalną składającą się głównie z żywic roślinnych, wosku pszczelego i polifenoli znajdujących się w olejkach eterycznych oraz pyłku kwiatowego. Ponadto zawiera liczne witaminy, minerały, garbniki oraz polisacharydy (29, 30). Jest to lepka substancja o barwie od brązowozielonej po kawową, w zależności od wieku (31). Wytwarzany jest przez pszczoły miodne (32). Propolis słynie ze swoich właściwości przeciwbakteryjnych, przeciwgrzybiczych, antyoksydacyjnych, przeciwzapalnych, a także przeciwnowotworowych. Szczególną rolę odgrywa w stomatologii (33). Przeprowadzono wiele badań potwierdzających korzystne działanie propolisu w schorzeniach jamy ustnej. W periodontologii wykorzystuje się jego działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, znieczulające oraz wspomagające regenerację tkanek przyzębia (34). Koo i wsp. potwierdzają, że propolis redukuje ilość naddziąsłowej płytki nazębnej, gdyż wykazuje działanie antyadherencyjne. Przeprowadzili doświadczenie, w którym sprawdzali, jaki wpływ mają etanolowe ekstrakty z propolisu na przyleganie Streptococcus mutans i Streptococcus sobrinus do powierzchni. Bakterie hodowano w probówkach w obecności różnych stężeń propolisu. Badanie wykazało, że odpowiednie stężenie propolisu (50-75 µg/ml) hamuje adhezję bakterii próchnicotwórczych do powierzchni (35). Natomiast badania Shalaby’ego i wsp. dowiodły przydatności tego związku w leczeniu przewlekłego zapalenia przyzębia (36). Gebara i wsp. potwierdzili spadek częstości krwawień z kieszonek dziąsłowych po zastosowaniu propolisu. Przeprowadzili badanie, w którym sprawdzali krwawienie z kieszonek dziąsłowych u trzech grup osób. U grupy A stosowano 20-proc. etanolowy ekstrakt propolisu dwa razy na tydzień przez okres dwóch tygodni, grupie B podawano placebo, natomiast grupa C była kontrolna i nie otrzymywała leczenia. Po przeprowadzeniu badania zauważono, że odsetek krwawień z kieszonek dziąsłowych u osób z grupy A był znacznie niższy niż w pozostałych grupach (37). Dane te potwierdzają, że propolis może być skutecznie stosowany jako leczenie uzupełniające w celu polepszenia stanu dziąseł i przyzębia. Martins i wsp. wykazali, że propolis działa hamująco na Candida albicans. Przeprowadzili badanie, w którym porównali hamujące działanie 20% etanolowego ekstraktu propolisu z działaniem nystatyny, klotrimazolu, ekonazolu i flukonazolu. Testowane szczepy wykazały oporność na antybiotyki, natomiast propolis zahamował wzrost Candida albicans in vitro (38). Prace Santosa i wsp., Parolii i wsp. oraz Nejata i wsp. dowodzą, że kit pszczeli może być z powodzeniem stosowany w zapaleniu jamy ustnej spowodowanym nieprawidłową higieną protezy. Santos i wsp. przeprowadzili badanie, w którym porównali działanie żelu zawierającego propolis z żelem z mikonazolem. Zgodnie z wynikami oba preparaty mają podobne działanie, dlatego mogą być stosowane wymiennie. Inne badania potwierdziły, że propolis jest bardziej skuteczny niż nystatyna, amfoterycyna czy mikonazol oraz wykazuje mniej działań niepożądanych (39-41). Ruspita oraz Ikeno i wsp. udowodnili natomiast, że propolis działa hamująco na Streptococcus mutans, a więc uwierzytelnili jego działanie kariostatyczne (42, 43).

Herbata zielona

Herbata zielona (Camellia sinensis) spożywana jest jako napar z liści herbaty chińskiej. Wykorzystywana jest w stomatologii, ponieważ wykazuje działanie kariostatyczne. Chung i wsp. dowiedli, że szczotkowanie zębów oraz płukanie jamy ustnej 0,2-proc. naparem z liści zielonej herbaty przez około pięć minut ogranicza ilość płytki nazębnej, a całkowicie hamuje wzrost Streptococcus mutans (44). Katechiny znajdujące się w ekstrakcie z zielonej herbaty hamują bakterie Streptococcus mutans oraz Streptococcus sobrinus (45). Innym czynnikiem mającym wpływ na zastosowanie tego naparu w profilaktyce próchnicy jest duża zawartość fluoru. Pierwiastek ten wpływa na remineralizację szkliwa, ograniczając jego rozpuszczanie w kwaśnym środowisku jamy ustnej. Napar z liści zielonej herbaty może być też stosowany w leczeniu i profilaktyce chorób przyzębia (45, 46). Działanie przeciwgrzybicze naparu wynika z zawartości polifenoli. Badania przeprowadzone przez Ninga i wsp. wykazały, że galusan epigallokatechiny, czyli główny przeciwbakteryjny polifenol herbaty, zwiększa działanie antybiotyków – amfoterycyny B, mikonazolu i flukonazolu – dzięki czemu mogą być one stosowane w mniejszych ilościach. Jest to bardzo korzystne, ponieważ ogranicza powstawanie nowych lekoopornych gatunków grzybów Candida oraz zmniejsza działania niepożądane związane z ich stosowaniem (47).